Μέχρι πριν λίγα χρόνια, μια φωτογραφία ήταν κατά κανόνα η καταγραφή κάποιου πράγματος που είχε βρεθεί μπροστά σε μια κάμερα. Ένας ηθοποιός ήταν ένας άνθρωπος που είχε σταθεί μπροστά στον φακό. Μια φωνή ανήκε σε κάποιον που την είχε εκφέρει.
Σήμερα αυτό δεν είναι πια αυτονόητο. Πρόσωπα, φωνές και ολόκληρες σκηνές μπορούν να δημιουργηθούν χωρίς να έχουν υπάρξει ποτέ με τον τρόπο που τις βλέπουμε. Το ερώτημα λοιπόν δεν είναι μόνο αν η AI μπορεί να παράγει πειστικές εικόνες. Είναι τι συμβαίνει όταν παύουμε να γνωρίζουμε με βεβαιότητα πού τελειώνει το πραγματικό και πού αρχίζει το κατασκευασμένο.
AI ή πραγματικότητα: το μάτι μας δεν είναι αλάνθαστο
Έρευνες γύρω από συνθετικά πρόσωπα και deepfakes έχουν δείξει κάτι που πριν από λίγα χρόνια θα ακουγόταν παράξενο: οι άνθρωποι δεν είναι πάντα καλοί στο να διακρίνουν ένα πραγματικό πρόσωπο από ένα συνθετικό. Σε ορισμένες μελέτες, μάλιστα, AI-generated πρόσωπα αξιολογήθηκαν ως ιδιαίτερα ρεαλιστικά.
Το πρόβλημα δεν είναι ότι «τίποτα δεν είναι πια αληθινό». Είναι ότι ένα από τα βασικά εργαλεία με τα οποία αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο —η άμεση αισθητηριακή μας εντύπωση— δεν αρκεί πλέον πάντα για να πιστοποιήσει την προέλευση αυτού που βλέπουμε.
Δεν είναι μόνο οι ψεύτικες εικόνες
Η συζήτηση γίνεται συνήθως γύρω από τα deepfakes: ποιος είπε κάτι που δεν είπε, ποια φωτογραφία είναι πλαστή, ποιο βίντεο δημιουργήθηκε από AI. Όμως υπάρχει και μια πιο λεπτή αλλαγή.
Η τεχνολογία δεν χρειάζεται να μας δείξει κάτι ψεύτικο για να αλλάξει την εμπειρία μας. Αρκεί να μπει ανάμεσα σε εμάς και σε αυτό που συμβαίνει.
Σε μια μεγάλη συναυλία, για παράδειγμα, ο καλλιτέχνης μπορεί να βρίσκεται πραγματικά λίγα μέτρα μπροστά μας. Δίπλα του όμως υπάρχουν τεράστιες οθόνες. Στην οθόνη βλέπουμε το πρόσωπό του καθαρότερα, από καλύτερη γωνία, με το πλάνο που έχει ήδη επιλέξει κάποιος άλλος. Και χωρίς να το καταλάβουμε, μπορεί να κοιτάζουμε περισσότερο την οθόνη παρά τον άνθρωπο που βρίσκεται πραγματικά εκεί.
Η «τρίτη ματιά» ανάμεσα σε εμάς και στο γεγονός
Αυτό δημιουργεί κάτι ενδιαφέρον: μια τρίτη οπτική. Δεν βλέπουμε μόνο το γεγονός. Βλέπουμε και μια ήδη επιλεγμένη εκδοχή του γεγονότος.
Η κάμερα αποφασίζει το κάδρο. Ο σκηνοθέτης αποφασίζει ποιο πλάνο θα δούμε. Ένας αλγόριθμος μπορεί να αποφασίσει ποιο περιεχόμενο θα εμφανιστεί πρώτο. Ένα σύστημα AI μπορεί να παράγει την εικόνα που ταιριάζει καλύτερα σε μια περιγραφή.
Αυτό δεν είναι απαραίτητα κακό. Η τεχνολογία μάς επιτρέπει να βλέπουμε λεπτομέρειες που διαφορετικά θα χάναμε. Το κρίσιμο σημείο είναι άλλο: η εμπειρία μας δεν είναι πια πάντοτε μόνο δική μας. Έχει ήδη περάσει μέσα από μια διαδικασία επιλογής, επεξεργασίας ή κατασκευής.
Η AI προσθέτει ένα καινούριο επίπεδο
Η γενετική τεχνητή νοημοσύνη πηγαίνει ένα βήμα πιο πέρα. Δεν επιλέγει απλώς ανάμεσα σε υπάρχουσες εικόνες. Μπορεί να συνθέσει μια νέα.
Σε πολύ γενικό επίπεδο, υπάρχει εδώ μια ενδιαφέρουσα αναλογία με όσα γνωρίζουμε για την ανθρώπινη δημιουργικότητα: και τα συστήματα AI παράγουν νέα αποτελέσματα αξιοποιώντας μοτίβα από προηγούμενα δεδομένα. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι η διαδικασία είναι ίδια με την ανθρώπινη εμπειρία.
Ο άνθρωπος έχει σώμα, βιογραφία, συναισθήματα, σχέσεις και —όσο γνωρίζουμε από την προσωπική μας εμπειρία— υποκειμενικό βίωμα. Τα σημερινά συστήματα AI επεξεργάζονται δεδομένα και παράγουν αποτελέσματα μέσω υπολογιστικών μοντέλων. Το να λέμε ότι «μαθαίνουν» δεν σημαίνει ότι ζουν όσα μαθαίνουν.
Τι συμβαίνει όταν το τεχνητό είναι αρκετά καλό;
Ίσως η σημαντικότερη αλλαγή να μην έρθει όταν το τεχνητό γίνει τέλειο. Μπορεί να έρθει όταν γίνει απλώς αρκετά πειστικό ώστε να μη μας ενδιαφέρει η διαφορά.
Αν μια ψηφιακή ηθοποιός μας συγκινεί, έχει σημασία ότι δεν υπάρχει; Αν μια συνθετική φωνή μάς παρηγορεί, αλλάζει κάτι επειδή κανένας άνθρωπος δεν μίλησε εκείνη τη στιγμή; Αν μια εικόνα μάς φαίνεται αληθινή, πόσο συχνά θα σταματάμε για να αναρωτηθούμε αν υπήρξε ποτέ;
Δεν υπάρχουν εύκολες απαντήσεις. Υπάρχει όμως μια ουσιαστική διάκριση ανάμεσα στο αποτέλεσμα και στην προέλευσή του. Δύο εικόνες μπορεί να μοιάζουν ίδιες, ενώ η μία αποτελεί ίχνος ενός γεγονότος και η άλλη σύνθεση ενός μοντέλου.
Μήπως αλλάζει και ο τρόπος που θυμόμαστε;
Οι ανθρώπινες αναμνήσεις δεν είναι φωτογραφικά αντίγραφα. Είναι ανακατασκευές. Κάθε φορά που θυμόμαστε, οργανώνουμε ξανά στοιχεία μιας εμπειρίας.
Όταν όμως μεγάλο μέρος της ζωής μας φτάνει σε εμάς μέσα από οθόνες, βίντεο, φίλτρα και αλγοριθμικά επιλεγμένο περιεχόμενο, η πρώτη ύλη αυτής της μνήμης είναι ήδη περισσότερο μεσολαβημένη.
Το ερώτημα τότε γίνεται προσωπικό: θυμάμαι τη συναυλία όπως την έζησα ή όπως την είδα στη γιγαντοοθόνη; Θυμάμαι ένα ταξίδι ή τις φωτογραφίες του; Και αύριο, όταν στις φωτογραφίες μπορούν να προστεθούν πράγματα που δεν συνέβησαν ποτέ, πού θα τοποθετούμε το όριο;
Το ζητούμενο δεν είναι να απορρίψουμε την τεχνολογία
Η λύση δεν είναι μια νοσταλγική επιστροφή σε έναν κόσμο χωρίς οθόνες ή AI. Η τεχνολογία επεκτείνει τις δυνατότητές μας, δίνει πρόσβαση, δημιουργεί νέες μορφές τέχνης και μπορεί να κάνει ορατά πράγματα που πριν δεν μπορούσαμε να δούμε.
Ίσως όμως χρειάζεται να διατηρήσουμε μια δεξιότητα που μέχρι πρόσφατα θεωρούσαμε αυτονόητη: να αναγνωρίζουμε πότε βιώνουμε κάτι άμεσα και πότε βιώνουμε μια κατασκευασμένη εκδοχή του.
Και αν κάποτε δεν μπορούμε να τα ξεχωρίσουμε;
Η πραγματικότητα δεν εξαφανίζεται επειδή μπορούμε να τη μιμηθούμε. Αυτό που αλλάζει είναι η σχέση μας μαζί της.
Όσο το τεχνητό γίνεται πιο πειστικό, ίσως η σημαντικότερη ερώτηση δεν θα είναι «είναι αληθινό;», αλλά «από πού προέρχεται, ποιος το διαμόρφωσε και τι κάνει στον τρόπο με τον οποίο βιώνω τον κόσμο;».
Γιατί όταν η εικόνα, η φωνή και ακόμη και η ανθρώπινη παρουσία μπορούν να κατασκευαστούν, η άμεση εμπειρία αποκτά μια αξία που ίσως μέχρι σήμερα δεν είχαμε λόγο να σκεφτούμε.
Πηγές
Nightingale, S. J. & Farid, H. (2022), AI-synthesized faces are indistinguishable from real faces and more trustworthy, PNAS.
Vaccari, C. & Chadwick, A. (2020), Deepfakes and Disinformation, Social Media + Society.
National Institute of Standards and Technology, Artificial Intelligence resources.
