Στο σημερινό MindPost θα μιλήσουμε για το αν έχει έρθει η στιγμή η Ευρώπη να δημιουργήσει το δικό της ευρωπαϊκό social media, βασισμένο στις αξίες της δημοκρατίας, της προστασίας δεδομένων και της υγιούς ενημέρωσης.
Τις τελευταίες ημέρες, σε συνάντηση Ευρωπαίων βιομηχάνων και τεχνολογικών φορέων, διατυπώθηκε ανοιχτά η ανάγκη για ενίσχυση της ευρωπαϊκής τεχνολογικής αυτονομίας. Μεταξύ των προτάσεων που συζητήθηκαν ήταν η δημιουργία ευρωπαϊκών ψηφιακών υποδομών, από cloud και τεχνητή νοημοσύνη μέχρι – γιατί όχι – ένα ευρωπαϊκό κοινωνικό δίκτυο.
Η συζήτηση αυτή δεν προκύπτει τυχαία. Τα κοινωνικά δίκτυα που χρησιμοποιούμε καθημερινά, όπως το Meta ή το X, λειτουργούν με επιχειρηματικά μοντέλα που βασίζονται στην προσοχή μας. Όσο περισσότερο χρόνο περνάμε στην οθόνη, τόσο αυξάνεται η εμπορική αξία της παρουσίας μας εκεί. Το προϊόν δεν είναι απλώς η διαφήμιση, είναι ο χρόνος και η συμπεριφορά μας.
Αλλά είναι αυτό το μοντέλο συμβατό με τις ευρωπαϊκές αξίες;
Ευρωπαϊκό social media: Μπορεί να υπάρξει χωρίς εθισμό;
Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει ήδη θεσπίσει ένα από τα αυστηρότερα πλαίσια προστασίας δεδομένων στον κόσμο, τον General Data Protection Regulation. Παράλληλα, με τον Digital Services Act επιχειρεί να περιορίσει την παραπληροφόρηση και να ενισχύσει τη διαφάνεια των αλγορίθμων.
Ωστόσο, η ρύθμιση από μόνη της δεν αλλάζει τη φιλοσοφία του σχεδιασμού. Οι περισσότερες πλατφόρμες έχουν χτιστεί γύρω από την «οικονομία της προσοχής». Το ατελείωτο scroll, οι συνεχείς ειδοποιήσεις και τα συστήματα επιβράβευσης ενεργοποιούν μηχανισμούς στον εγκέφαλο που ενισχύουν τη συνήθεια. Δεν είναι τυχαίο ότι ολοένα και περισσότεροι ειδικοί μιλούν για ψηφιακή κόπωση και υπερδιέγερση.
Ο World Health Organization έχει επισημάνει τη σημασία της ψηφιακής υγείας και της υπεύθυνης χρήσης της τεχνολογίας, ιδιαίτερα για τους νέους. Ένα ευρωπαϊκό social media, αν σχεδιαζόταν εξαρχής με γνώμονα την ψυχική υγεία, θα μπορούσε να δίνει προτεραιότητα στη σαφή, χρονικά περιορισμένη και ποιοτική ροή πληροφορίας. Θα μπορούσε να επιτρέπει στον χρήστη να επιλέγει πώς και πότε θα βλέπει περιεχόμενο, αντί να παρασύρεται από αλγόριθμους που επιδιώκουν τη μέγιστη παραμονή στην οθόνη.
Η βασική μετατόπιση θα ήταν από την «παγίδευση» στην ενημέρωση.
Πνευματικά δικαιώματα και δημιουργοί
Η Ευρώπη έχει ήδη κάνει σημαντικά βήματα στην προστασία των δημιουργών μέσω της Directive on Copyright in the Digital Single Market. Η φιλοσοφία αυτής της προσέγγισης είναι σαφής: η δημιουργία έχει αξία και πρέπει να προστατεύεται.
Σε ένα ευρωπαϊκό κοινωνικό δίκτυο, η προστασία των πνευματικών δικαιωμάτων δεν θα ήταν απλώς νομική υποχρέωση, αλλά βασική αρχή λειτουργίας. Οι δημιουργοί περιεχομένου, οι δημοσιογράφοι και οι καλλιτέχνες θα μπορούσαν να γνωρίζουν πώς διανέμεται το έργο τους και με ποιον τρόπο αποζημιώνονται. Η ποιότητα θα είχε μεγαλύτερη σημασία από την ταχύτητα ή την υπερπαραγωγή.
Επιχειρηματικότητα χωρίς εκμετάλλευση
Η διαφήμιση αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της ψηφιακής οικονομίας. Το ζήτημα δεν είναι αν θα υπάρχει, αλλά με ποιους όρους. Σήμερα, μεγάλο μέρος της ψηφιακής διαφήμισης βασίζεται στη μικροστόχευση μέσω ανάλυσης προσωπικών δεδομένων και συμπεριφορικών μοτίβων.
Ένα ευρωπαϊκό μοντέλο θα μπορούσε να δίνει έμφαση στη διαφάνεια. Οι επιχειρήσεις θα είχαν τη δυνατότητα να προβάλλουν τα προϊόντα και τις υπηρεσίες τους, αλλά μέσα σε ένα πλαίσιο σαφών κανόνων, χωρίς αδιαφανή profiling και χωρίς ψυχολογικές τεχνικές που ενισχύουν την παρορμητική κατανάλωση. Η ενιαία ευρωπαϊκή αγορά θα μπορούσε έτσι να ενισχυθεί με όρους συνεργασίας και όχι επιθετικής εκμετάλλευσης της προσοχής.
Ψηφιακή κυριαρχία και ενιαία αγορά
Η έννοια της «ψηφιακής κυριαρχίας» αναφέρεται στη δυνατότητα της Ευρώπης να ελέγχει τις δικές της ψηφιακές υποδομές και να θέτει τους κανόνες λειτουργίας τους. Ένα ευρωπαϊκό social media θα μπορούσε να λειτουργεί με data centers εντός της Ευρωπαϊκής Ένωσης, με σαφή λογοδοσία και με συμμετοχικά μοντέλα διακυβέρνησης.
Δεν θα ήταν απλώς μια τεχνολογική πλατφόρμα. Θα ήταν ένα πολιτικό και πολιτισμικό εγχείρημα που θα εξέφραζε την ιδέα της ενωμένης αγοράς, της συνεργασίας και της κοινωνικής ευθύνης.
Τι σημαίνει αυτό για την ψυχική μας υγεία;
Η ποιότητα του ψηφιακού περιβάλλοντος επηρεάζει άμεσα τον τρόπο που σκεφτόμαστε, επικοινωνούμε και νιώθουμε. Όταν η πληροφορία γίνεται θόρυβος και η επικοινωνία μετατρέπεται σε ανταγωνισμό για ορατότητα, αυξάνεται το άγχος και μειώνεται η ουσιαστική σύνδεση.
Ένα κοινωνικό δίκτυο που σχεδιάζεται για να μεταδίδει πληροφορία και να ενισχύει τον διάλογο, και όχι για να προκαλεί συνεχή διέγερση, θα μπορούσε να συμβάλει σε μια πιο ισορροπημένη ψηφιακή κουλτούρα. Δεν θα εξάλειφε τα προβλήματα, αλλά θα άλλαζε το πλαίσιο μέσα στο οποίο κινούμαστε καθημερινά.
Συμπέρασμα
Η δημιουργία ενός ευρωπαϊκού social media δεν είναι απλώς τεχνολογικό στοίχημα. Είναι ζήτημα αξιών. Αν η Ευρώπη θέλει να υπερασπιστεί την προστασία δεδομένων, τα πνευματικά δικαιώματα, τη διαφάνεια και την ψυχική υγεία, τότε ίσως χρειάζεται και τα εργαλεία που θα ενσαρκώνουν αυτές τις αρχές.
Το ερώτημα δεν είναι μόνο αν μπορούμε να το φτιάξουμε. Είναι αν είμαστε έτοιμοι να σχεδιάσουμε ένα ψηφιακό περιβάλλον που δεν θα μας κρατά εξαρτημένους, αλλά ενημερωμένους και συνδεδεμένους με ουσία.
Πηγές
- European Commission – General Data Protection Regulation (GDPR): https://commission.europa.eu/law/law-topic/data-protection_en
- European Commission – Digital Services Act: https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/policies/digital-services-act-package
- European Commission – Directive on Copyright in the Digital Single Market: https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/policies/copyright-legislation
- World Health Organization – Digital health: https://www.who.int/health-topics/digital-health
