Όταν η αλήθεια παύει να είναι κοινή
Μέχρι πριν λίγα χρόνια, μπορούσαμε να διαφωνούμε, αλλά πάνω σε μια κοινή βάση. Υπήρχαν γεγονότα που θεωρούνταν δεδομένα, μια “κοινή πραγματικότητα” πάνω στην οποία χτίζαμε τις απόψεις μας. Σήμερα, αυτό φαίνεται να αλλάζει.
Δεν είναι ότι δεν υπάρχουν γεγονότα. Είναι ότι όλο και περισσότερο, οι άνθρωποι δεν συμφωνούν ούτε για το τι είναι γεγονός. Η προσωπική άποψη αποκτά το ίδιο βάρος με την επιστημονική γνώση, και η εμπειρία του καθενός γίνεται το βασικό φίλτρο μέσα από το οποίο ερμηνεύει τον κόσμο.
Έτσι, δεν μιλάμε απλώς για διαφωνία. Μιλάμε για διάσπαση της ίδιας της πραγματικότητας.
Πώς φτάσαμε εδώ
Η αλλαγή αυτή δεν έγινε ξαφνικά. Είναι αποτέλεσμα μιας βαθύτερης μετατόπισης στον τρόπο που επεξεργαζόμαστε την πληροφορία.
Ζούμε σε μια εποχή υπερπληροφόρησης. Καθημερινά ερχόμαστε σε επαφή με έναν τεράστιο όγκο δεδομένων, από ειδήσεις μέχρι προσωπικές απόψεις. Ο εγκέφαλός μας, για να μπορέσει να λειτουργήσει, δεν τα επεξεργάζεται όλα. Επιλέγει. Φιλτράρει. Και τελικά κρατά αυτά που “ταιριάζουν” με όσα ήδη πιστεύουμε.
Εδώ έρχεται και ένα βασικό ψυχολογικό φαινόμενο: η επιβεβαιωτική προκατάληψη. Έχουμε την τάση να αναζητούμε πληροφορίες που επιβεβαιώνουν τις πεποιθήσεις μας και να απορρίπτουμε όσες τις αμφισβητούν. Χωρίς να το καταλαβαίνουμε, χτίζουμε έναν κόσμο που μας δικαιώνει.
Τα social media ενισχύουν ακόμα περισσότερο αυτή τη διαδικασία. Οι αλγόριθμοι δεν μας δείχνουν την πραγματικότητα όπως είναι. Μας δείχνουν την πραγματικότητα που μας κρατά ενεργούς. Και αυτή συνήθως είναι μια εκδοχή της πραγματικότητας που μας μοιάζει.
Έτσι δημιουργούνται μικρές “φυσαλίδες”, όπου ακούμε συνεχώς τις ίδιες ιδέες, τις ίδιες απόψεις, τους ίδιους τρόπους σκέψης. Και όσο περισσότερο μένουμε μέσα σε αυτές, τόσο πιο δύσκολο γίνεται να κατανοήσουμε οτιδήποτε διαφορετικό.
Η κατάρρευση της αλήθειας: Η ψυχολογική διάσταση της
Όλη αυτή η κατάσταση δεν είναι απλώς κοινωνική. Είναι βαθιά ανθρώπινη. Ο άνθρωπος έχει ανάγκη να νιώθει ότι ο κόσμος έχει νόημα. Ότι υπάρχει μια σταθερότητα, μια προβλεψιμότητα, κάτι στο οποίο μπορεί να στηριχτεί. Όταν αυτή η βάση αρχίζει να κλονίζεται, γεννιέται ανασφάλεια. Αυτή η ανασφάλεια συχνά εκφράζεται ως:
- άγχος
- καχυποψία
- ανάγκη για απόλυτες απαντήσεις
Και τότε συμβαίνει κάτι ενδιαφέρον: όσο πιο αβέβαιος γίνεται ο κόσμος, τόσο περισσότερο προσκολλόμαστε στις πεποιθήσεις μας. Όχι γιατί είναι απαραίτητα σωστές, αλλά γιατί μας δίνουν μια αίσθηση ελέγχου.
Όταν οι σχέσεις δοκιμάζονται
Ίσως η πιο έντονη συνέπεια αυτής της κατάστασης φαίνεται στις σχέσεις μας.
Παλιά, μπορούσαμε να διαφωνήσουμε με κάποιον και παρ’ όλα αυτά να συνεχίσουμε να συνδεόμαστε. Σήμερα, πολλές φορές οι διαφωνίες παίρνουν πιο προσωπικό χαρακτήρα. Δεν διαφωνούμε απλώς σε απόψεις. Νιώθουμε ότι ο άλλος “βλέπει λάθος τον κόσμο”.
Και όταν δεν μοιραζόμαστε την ίδια πραγματικότητα, η επικοινωνία γίνεται δύσκολη. Ο διάλογος μετατρέπεται σε αντιπαράθεση, και η κατανόηση δίνει τη θέση της στην ανάγκη να αποδείξουμε ότι έχουμε δίκιο.
Τι μπορούμε να κάνουμε διαφορετικά
Μέσα σε αυτή την πολυπλοκότητα, δεν υπάρχει μια εύκολη λύση. Υπάρχουν όμως μικρές αλλαγές που μπορούν να κάνουν μεγάλη διαφορά.
Η πρώτη είναι να μάθουμε να ακούμε πραγματικά. Όχι για να απαντήσουμε, αλλά για να κατανοήσουμε. Η ενεργητική ακρόαση δεν σημαίνει ότι συμφωνώ με τον άλλον. Σημαίνει ότι προσπαθώ να δω τον κόσμο μέσα από τα δικά του μάτια.
Η δεύτερη είναι να καλλιεργήσουμε μια υγιή αμφιβολία. Να ελέγχουμε τις πηγές μας, να αναρωτιόμαστε από πού προέρχεται μια πληροφορία και ποιον εξυπηρετεί.
Η τρίτη είναι ίσως η πιο δύσκολη: να αντέχουμε το “δεν ξέρω”. Σε έναν κόσμο που ζητά συνεχώς βεβαιότητα, η αποδοχή της αβεβαιότητας είναι μια πράξη ωριμότητας.
Και τέλος, να θυμόμαστε ότι άλλο είναι το γεγονός και άλλο η ερμηνεία του. Δύο άνθρωποι μπορούν να δουν το ίδιο γεγονός και να το κατανοήσουν διαφορετικά, χωρίς απαραίτητα κάποιος να είναι “κακός” ή “ανόητος”.
Συμπέρασμα
Η αλήθεια ίσως δεν έχει χαθεί. Αυτό που έχει χαθεί είναι η κοινή μας συμφωνία γύρω από αυτήν.
Και ίσως το ζητούμενο σήμερα δεν είναι να πείσουμε τους άλλους ότι έχουμε δίκιο, αλλά να ξαναβρούμε έναν τρόπο να συνδεόμαστε, ακόμα και όταν βλέπουμε τον κόσμο διαφορετικά.
Πηγές
- Big Think – Collapse of Truthhttps://bigthink.com/series/full-interview/collapse-of-truth/
- American Psychological Association – Cognitive Biaseshttps://www.apa.org/monitor/nov01/biases
- European Commission – Tackling Disinformationhttps://ec.europa.eu/info/live-work-travel-eu/coronavirus-response/fighting-disinformation_en
