Burnout: Γιατί η Απλή Χαλάρωση Δεν Αρκεί

Ένας ψυχαναλυτής αποκαλύπτει γιατί, για όσους νιώθουν «καμένοι», η προσπάθεια για χαλάρωση μπορεί να μην αποδίδει.

Στον σύγχρονο κόσμο, ο όρος «burnout» έχει γίνει πλέον μέρος του καθημερινού μας λεξιλογίου. Είναι αυτή η εξάντληση που μας διαπερνά, όχι μόνο σωματικά, αλλά και ψυχικά, συναισθηματικά. Νιώθουμε να βρισκόμαστε στα όριά μας, να μην έχουμε πλέον ενέργεια, και η πρώτη σκέψη είναι: «Πρέπει να χαλαρώσω». Όμως, τι συμβαίνει όταν αυτή η χαλάρωση μοιάζει ανέφικτη; Γιατί κάποιοι από εμάς, ακόμη και όταν βρίσκουμε χρόνο για ξεκούραση, καταλήγουμε να γεμίζουμε το πρόγραμμά μας με περισσότερες δραστηριότητες, νιώθοντας την ίδια ή και μεγαλύτερη εξάντληση;

Ο ψυχαναλυτής Josh Cohen φέρνει στο φως μια κρίσιμη διάσταση του burnout: για πολλούς, το πρόβλημα δεν είναι απλώς η έλλειψη χρόνου για χαλάρωση, αλλά η απώλεια της ίδιας της ικανότητας να χαλαρώσουν, να «κάνουν τίποτα».

Η Περίπτωση του Έλιοτ: Ένας Κλασικός Αγώνας

Ο Έλιοτ, ένας ασθενής του Cohen, ήταν γιατρός και ένιωθε «καμένος». Πήρε μια εβδομάδα άδεια με σκοπό να ξεκουραστεί: να κοιμηθεί, να διαβάσει, να περπατήσει. Όμως, αντί για αυτό, βρέθηκε να γεμίζει το πρόγραμμά του με επισκέψεις σε μουσεία, συναυλίες, θέατρα, συναντήσεις με φίλους, γυμναστήριο, ακόμη και μαθήματα Ισπανικών. Στο τέλος της εβδομάδας, ήταν εξίσου εξαντλημένος. «Πώς κατάφερα να κάνω τόσα πολλά, όταν δεν ήθελα να κάνω τίποτα;» αναρωτήθηκε. «Με κάποιο τρόπο, το να μην κάνω τίποτα μοιάζει αδύνατο. Εννοώ, πώς μπορείς απλά… να μην κάνεις τίποτα;!»

Η ερώτηση του Έλιοτ είναι καθρέφτης μιας ολόκληρης κουλτούρας. Μας έχει διαποτίσει η αντίληψη ότι η αδράνεια είναι ντροπή, ότι πρέπει να είμαστε συνεχώς παραγωγικοί. Αυτή η διαρκής αυτοκριτική μάς οδηγεί σε έναν φαύλο κύκλο: είμαστε πολύ εξαντλημένοι για να δουλέψουμε, αλλά ταυτόχρονα, αδυνατούμε να ξεκουραστούμε, νιώθοντας ντροπή για κάθε στιγμή «απραξίας». Αυτό είναι το βασικό αδιέξοδο του burnout: ένα αίσθημα εξάντλησης που συνοδεύεται από έναν νευρικό καταναγκασμό να συνεχίσεις, ανεξάρτητα.

Γιατί η «Χαλάρωση» δεν Λειτουργεί Πάντα

Όταν κάποιος υποφέρει από σοβαρό burnout, η απλή σύσταση «χαλάρωσε» μπορεί να είναι αντιπαραγωγική. Το πρόβλημα είναι ακριβώς ότι έχει χαθεί η ικανότητα να απολαύσει τις απλές χαρές – τον ύπνο, ένα ζεστό μπάνιο, μια αμέριμνη βόλτα, ένα μακρύ γεύμα, μια χαλαρή συζήτηση – που φέρνουν ηρεμία.

Σε λιγότερο σοβαρές περιπτώσεις burnout, οι δυσκολίες συχνά πηγάζουν από εξωτερικούς παράγοντες: απαιτητική εργασία, απρόβλεπτα γεγονότα ζωής (πένθος, διαζύγιο, οικονομικές αλλαγές). Σε αυτές τις περιπτώσεις, η μείωση των ωρών εργασίας, η εύρεση περισσότερου χρόνου για προσωπικές δραστηριότητες ή η ενασχόληση με πρακτικές όπως η γιόγκα και ο διαλογισμός, μπορούν να λειτουργήσουν. Η απλή πράξη του να αφουγκραστούμε τις ανάγκες του εσωτερικού μας εαυτού, αντί των απαιτήσεων του εξωτερικού κόσμου, μπορεί να έχει μεταμορφωτική επίδραση.

Όμως, για πολλούς, αυτές οι λύσεις φαντάζουν μη ρεαλιστικές. Πρακτικά, γιατί οι εργασιακές απαιτήσεις είναι αμείλικτες. Ψυχολογικά, γιατί η μείωση των ωρών εργασίας και η απομάκρυνση από το «κυνήγι της κορυφής» μπορεί να προκαλέσει περισσότερο, παρά λιγότερο άγχος σε κάποιον που είναι αδιάκοπα κινητοποιημένος να επιτύχει.

Όταν το Burnout Έχει Ψυχολογικές Ρίζες: Ο Ρόλος της Ψυχανάλυσης

Εκεί όπου το burnout έχει βαθύτερες ψυχολογικές ρίζες, η ψυχανάλυση μπορεί να προσφέρει βοήθεια.

1. Η «Μορφή» της Συνεδρίας: Η νευρική εξάντληση του burnout πηγάζει από την «σκλαβιά» σε μια ατελείωτη λίστα υποχρεώσεων. Σε μια ψυχοθεραπευτική συνεδρία, μπορείς απλά να καθίσεις ή να ξαπλώσεις και να μιλήσεις χωρίς συγκεκριμένη ατζέντα, αφήνοντας το μυαλό σου να σε οδηγήσει όπου θέλει. Μπορείς να παραμείνεις σιωπηλός, ανακαλύπτοντας την αξία του να βρίσκεσαι απλά με κάποιον, χωρίς να χρειάζεται να δικαιολογήσεις τον εαυτό σου ή να λογοδοτήσεις. Αυτό καλλιεργεί μια εκτίμηση για αυτό που ο Αμερικανός ψυχαναλυτής Jonathan Lear αποκαλεί «νοητική δραστηριότητα χωρίς σκοπό».
2. Το «Περιεχόμενο» της Ψυχανάλυσης: Η συζήτηση με έναν θεραπευτή μπορεί να μας βοηθήσει να ανακαλύψουμε στοιχεία της δικής μας ιστορίας και του χαρακτήρα μας που μας καθιστούν ιδιαίτερα ευάλωτους σε δυσκολίες όπως το burnout. Ο Cohen αναφέρει περιπτώσεις ασθενών που, από την πρώιμη παιδική ηλικία, είχαν συνδέσει την αξία τους με τα επίπεδα επίτευξής τους. Υπό συνεχή εσωτερική πίεση να «είναι οι καλύτεροι», ένιωθαν άδειοι και εξαντλημένοι όταν, αναπόφευκτα, ένιωθαν ότι δεν κατάφεραν να ανταποκριθούν σε αυτή την ιδανική αυτοεικόνα.

Αυτό ίσχυε και για τον Έλιοτ, και εξηγεί γιατί η ιδέα του «να μην κάνει τίποτα» τον σκανδάλιζε τόσο πολύ. Θυμόταν τους γονείς του ως «ψυχαναγκαστικά ενεργητικούς», που τον έκαναν να νιώθει ντροπή για κάθε χαμένη στιγμή. Μόνο τώρα αρχίζει να αναρωτιέται γιατί οι ίδιοι, και εν συνεχεία ο ίδιος, είναι έτσι, και γιατί η ανάπαυση για οποιοδήποτε χρονικό διάστημα είναι ισοδύναμη στο μυαλό τους με «σπατάλη» χρόνου.

Ο Δρόμος προς την Αυτο-αποδοχή και την Ποιοτική Ζωή

Τέτοιες ενδοσκοπήσεις είναι εξαιρετικά χρήσιμες για να αμφισβητήσουμε τις ασυνείδητα εσωτερικευμένες συνήθειες εργασίας και τα δόγματά μας για το τι συνιστά μια «παραγωγική» χρήση του χρόνου μας. Μας ενθαρρύνουν να σκεφτούμε τι είδους ζωή θα άξιζε να ζήσουμε, αντί να ζούμε απλώς τη ζωή στην οποία υποθέτουμε ότι έχουμε «κολλήσει».

Ο δρόμος έξω από το burnout δεν είναι πάντα μια απλή διακοπή. Συχνά είναι μια βαθιά εσωτερική αναζήτηση, μια διαδικασία αποδόμησης παλαιών πεποιθήσεων και ορισμός εκ νέου του τι σημαίνει να είσαι παραγωγικός, αποτελεσματικός και, κυρίως, ευτυχισμένος. Είναι η ανακάλυψη της αξίας της «απραξίας» και της αναζωογόνησης που πηγάζει από την αυθεντική σύνδεση με τον εσωτερικό μας εαυτό, πέρα από τις εξωτερικές επιταγές της αδιάκοπης δραστηριότητας.

Πηγή:

• The Economist (1843 Magazine): “The way out of burnout.” By Josh Cohen. (Δημοσιεύθηκε 28 Ιουλίου 2016). Διαθέσιμο στο: https://www.economist.com/science-and-technology/2023/06/20/study-drugs-make-healthy-people-worse-at-problem-solving-not-better