AI και ψυχοθεραπεία: γιατί ανοίγει μια τόσο σημαντική συζήτηση
Η τεχνητή νοημοσύνη χρησιμοποιείται όλο και περισσότερο σε τομείς που σχετίζονται με την υγεία. Μπορεί να βοηθήσει στην οργάνωση πληροφοριών, στη διαχείριση δεδομένων, στην υποστήριξη επαγγελματιών και στην πρόσβαση του κοινού σε γενική ενημέρωση.
Στον χώρο της ψυχικής υγείας, όμως, η χρήση της είναι πιο σύνθετη. Ένας άνθρωπος μπορεί να απευθυνθεί σε ένα chatbot επειδή νιώθει άγχος, θλίψη, μοναξιά ή σύγχυση. Μπορεί να λάβει μια άμεση απάντηση και να νιώσει προσωρινή ανακούφιση. Αυτό δεν είναι απαραίτητα αρνητικό. Το πρόβλημα ξεκινά όταν ένα τέτοιο εργαλείο παρουσιάζεται ή γίνεται αντιληπτό ως υποκατάστατο θεραπείας.
Η ψυχοθεραπεία δεν είναι απλή παροχή απαντήσεων
Η ψυχοθεραπεία δεν περιορίζεται στην ανταλλαγή πληροφοριών. Δεν είναι απλώς μια διαδικασία όπου ο θεραπευόμενος περιγράφει ένα πρόβλημα και ο θεραπευτής δίνει μια λύση. Η θεραπευτική διαδικασία περιλαμβάνει αξιολόγηση, κατανόηση του ιστορικού, παρατήρηση, επαγγελματική κρίση, δεοντολογία και συνεχή προσαρμογή στις ανάγκες του ανθρώπου που ζητά βοήθεια.
Ένας θεραπευτής δεν απαντά μόνο στο περιεχόμενο όσων ακούει. Παρακολουθεί το πλαίσιο, τη συναισθηματική κατάσταση, τις αλλαγές στη συμπεριφορά, τον πιθανό κίνδυνο και τα όρια της παρέμβασης. Αυτά απαιτούν εκπαίδευση, εμπειρία και επαγγελματική ευθύνη.
Ένα εργαλείο AI μπορεί να δώσει μια γενική, υποστηρικτική απάντηση. Δεν μπορεί όμως να αναλάβει την πλήρη ευθύνη μιας θεραπευτικής διαδικασίας.
Υποστήριξη δεν σημαίνει θεραπεία
Είναι σημαντικό να ξεχωρίσουμε την υποστήριξη από τη θεραπεία. Ένα εργαλείο τεχνητής νοημοσύνης μπορεί να βοηθήσει κάποιον να οργανώσει τις σκέψεις του, να ενημερωθεί για βασικές έννοιες ψυχικής υγείας ή να προετοιμάσει ερωτήσεις που θα συζητήσει με έναν ειδικό. Μπορεί επίσης να λειτουργήσει βοηθητικά για έναν επαγγελματία, όταν χρησιμοποιείται με σαφές πλαίσιο και ανθρώπινη εποπτεία.
Αυτό όμως διαφέρει από την παροχή ψυχοθεραπείας.
Η ψυχοθεραπεία απαιτεί εξατομικευμένη αξιολόγηση, σχέση εμπιστοσύνης, τήρηση δεοντολογικών κανόνων, προστασία προσωπικών δεδομένων και δυνατότητα κατάλληλης παρέμβασης όταν υπάρχει κίνδυνος. Γι’ αυτό η AI μπορεί να είναι χρήσιμο εργαλείο, αλλά δεν πρέπει να παρουσιάζεται ως θεραπευτής.
Τι επισημαίνει ο BACP
Ο BACP, ο Βρετανικός Σύλλογος Συμβουλευτικής και Ψυχοθεραπείας, έχει ζητήσει σαφέστερη ρύθμιση της τεχνητής νοημοσύνης στον χώρο της υγείας και ειδικά σε εφαρμογές που σχετίζονται με την ψυχική υγεία. Στην πρόταση του αυτή είναι σύμφωνη και το Ελληνικό Κέντρο Συναισθημάτων, το κέντρο που εξειδικεύετε στην Τεχνική Νοημοσύνη στην Ψυχική Υγεία στην Ελλάδα.
Στην απάντησή του προς το MHRA, ο BACP τονίζει ότι χρειάζεται να διαχωρίζονται οι διαφορετικές χρήσεις της AI στην υγεία. Άλλο είναι η χρήση της για διοικητικές λειτουργίες, όπως η καταγραφή σημειώσεων, άλλο η χρήση της ως εργαλείο υποστήριξης επαγγελματιών και άλλο η χρήση της στην ίδια την παροχή φροντίδας.
Αυτή η διάκριση είναι κρίσιμη στην ψυχική υγεία. Όταν ένα εργαλείο χρησιμοποιείται σε ψυχολογικές ή θεραπευτικές παρεμβάσεις, οι κίνδυνοι είναι διαφορετικοί και συχνά μεγαλύτεροι.
Ο κίνδυνος λανθασμένης εμπιστοσύνης
Ένα βασικό ζήτημα είναι ότι τα εργαλεία AI μπορούν να δίνουν απαντήσεις που ακούγονται σωστές, χωρίς να είναι πάντα κατάλληλες.
Μπορεί να χρησιμοποιούν ήρεμη και υποστηρικτική γλώσσα, να δίνουν πρακτικές προτάσεις ή να εξηγούν έννοιες με απλό τρόπο. Αυτό μπορεί να δημιουργήσει την εντύπωση ότι το εργαλείο «καταλαβαίνει» πραγματικά τον άνθρωπο.
Στην πραγματικότητα, η AI δεν κατανοεί όπως ένας επαγγελματίας ψυχικής υγείας. Δεν γνωρίζει πλήρως το ιστορικό του ανθρώπου, δεν μπορεί πάντα να εκτιμήσει σωστά τον κίνδυνο και δεν έχει επαγγελματική ευθύνη απέναντι στον θεραπευόμενο.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η τεχνολογία δεν έχει αξία. Σημαίνει ότι χρειάζεται καθαρή ενημέρωση για τα όριά της.
Η ανθρώπινη εποπτεία είναι απαραίτητη
Στην ψυχική υγεία, η χρήση τεχνολογίας πρέπει να γίνεται με ανθρώπινη εποπτεία. Ο επαγγελματίας χρειάζεται να γνωρίζει τι κάνει ένα εργαλείο, πώς χρησιμοποιεί τα δεδομένα, ποια είναι τα όριά του και πότε απαιτείται ανθρώπινη παρέμβαση. Αυτό ισχύει ιδιαίτερα όταν η AI επηρεάζει αποφάσεις που αφορούν τη φροντίδα ενός ανθρώπου.
Αν ένα εργαλείο κάνει λάθος, αν δώσει ακατάλληλη κατεύθυνση ή αν δεν αναγνωρίσει μια σοβαρή κατάσταση, πρέπει να είναι σαφές ποιος έχει την ευθύνη. Χωρίς αυτό το πλαίσιο, η χρήση της AI μπορεί να δημιουργήσει ανασφάλεια τόσο για τους θεραπευόμενους όσο και για τους επαγγελματίες.
Η AI ως εργαλείο, όχι ως αντικατάσταση
Η πιο ασφαλής προσέγγιση είναι να βλέπουμε την AI ως εργαλείο και όχι ως αντικατάσταση του θεραπευτή. Με προσοχή όμως, γιατί ακόμα υπάρχουν τα ερωτήματα των Προσωπικών Δεδομένων που δεν έχουν απαντηθεί.
Μπορεί να βοηθήσει στην οργάνωση πληροφοριών, στη μείωση διοικητικού φόρτου, στην εκπαίδευση και στην πρόσβαση σε γενική γνώση. Μπορεί επίσης να υποστηρίξει επαγγελματίες όταν υπάρχει κατάλληλη εκπαίδευση και σαφής δεοντολογική χρήση.
Δεν μπορεί όμως να αντικαταστήσει τη θεραπευτική σχέση, την κλινική κρίση και την επαγγελματική ευθύνη.
Η ψυχική υγεία δεν αφορά μόνο την πληροφορία. Αφορά τον άνθρωπο, το πλαίσιο, την ασφάλεια και τη σχέση που δημιουργείται μέσα στη θεραπευτική διαδικασία.
Τι υποστηρίζει το Ελληνικό Κέντρο Συναισθημάτων
Το Ελληνικό Κέντρο Συναισθημάτων, ως το εξειδικευμένο κέντρο στην Τεχνική Νοημοσύνη και την Ψυχική Υγεία στην Ελλάδα, συμφωνεί με την ανάγκη για σαφέστερη ρύθμιση της τεχνητής νοημοσύνης στον χώρο της ψυχικής υγείας. Η AI μπορεί να προσφέρει χρήσιμα εργαλεία, αρκεί να χρησιμοποιείται με ξεκάθαρα όρια, ανθρώπινη εποπτεία και πλήρη επίγνωση των κινδύνων.
Η βασική μας θέση είναι ότι η τεχνητή νοημοσύνη δεν μπορεί να παρουσιάζεται ως θεραπευτής ούτε ως ασφαλές υποκατάστατο της ανθρώπινης φροντίδας. Μπορεί να υποστηρίξει την ενημέρωση, την οργάνωση και ορισμένες βοηθητικές λειτουργίες, αλλά δεν μπορεί να αναλάβει τη θεραπευτική σχέση, την επαγγελματική κρίση και την ευθύνη απέναντι στον άνθρωπο που ζητά βοήθεια.
Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται στο θέμα των προσωπικών δεδομένων. Στον χώρο της ψυχικής υγείας, οι πληροφορίες που μοιράζεται ένας άνθρωπος είναι συχνά βαθιά προσωπικές και ευαίσθητες. Όταν αυτές οι πληροφορίες εισάγονται σε εργαλεία AI, δεν είναι πάντα σαφές πώς αποθηκεύονται, πώς επεξεργάζονται, αν χρησιμοποιούνται για εκπαίδευση συστημάτων ή ποιοι μπορούν να έχουν πρόσβαση σε αυτές. Γι’ αυτό θεωρούμε ότι δεν αρκεί μια εταιρεία να δηλώνει ότι η τεχνολογία της είναι «έξυπνη» ή «χρήσιμη». Χρειάζεται διαφάνεια, λογοδοσία, σαφείς όροι χρήσης, ανεξάρτητος έλεγχος και προστασία των θεραπευόμενων και των επαγγελματιών. Η εμπιστοσύνη δεν μπορεί να βασίζεται μόνο στις προθέσεις των εταιρειών που αναπτύσσουν AI, αλλά σε συγκεκριμένους κανόνες και ελέγχους.
Η καινοτομία είναι σημαντική, όμως στην ψυχική υγεία η ασφάλεια πρέπει να προηγείται. Κάθε τεχνολογικό εργαλείο που αγγίζει την ευαλωτότητα ενός ανθρώπου χρειάζεται να αντιμετωπίζεται με σοβαρότητα, δεοντολογία και αυστηρή προστασία των προσωπικών του δεδομένων.
Το Ελληνικό Κέντρο Συναισθημάτων και το Emoducation, ως επαγγελματικό μέλος του BACP, παρακολουθούν με ιδιαίτερη προσοχή τη διεθνή συζήτηση γύρω από την τεχνητή νοημοσύνη και την ψυχική υγεία. Η τεχνολογία μπορεί να προσφέρει σημαντικές δυνατότητες στον χώρο της φροντίδας. Για να αξιοποιηθεί όμως με ασφάλεια, χρειάζεται ρύθμιση, εκπαίδευση, διαφάνεια και σαφής επαγγελματική λογοδοσία. Στην ψυχική υγεία, η καινοτομία έχει αξία μόνο όταν υπηρετεί την προστασία του ανθρώπου.
Τελικά, μπορεί ένα AI να γίνει θεραπευτής;
Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να υποστηρίξει, να ενημερώσει και να οργανώσει. Μπορεί να αποτελέσει χρήσιμο εργαλείο για επαγγελματίες και πολίτες, όταν χρησιμοποιείται σωστά.
Δεν μπορεί όμως να αντικαταστήσει έναν θεραπευτή.
Η ψυχοθεραπεία απαιτεί ανθρώπινη σχέση, επαγγελματική κρίση, δεοντολογία και ευθύνη. Γι’ αυτό η AI χρειάζεται να παραμένει στη θέση του εργαλείου και όχι να παρουσιάζεται ως υποκατάστατο της θεραπείας.
Πηγές
- BACP – Our call for clearer AI regulation in mental health
- MHRA – Regulation of AI in Healthcare
- World Health Organization – Ethics and governance of artificial intelligence for health
- World Health Organization – Ethics and governance of artificial intelligence for health: Guidance on large multi-modal models
- American Psychological Association – Artificial intelligence in psychology
