Γιατί οι Πρώτες μας Σχέσεις Καθορίζουν (Σχεδόν) τα Πάντα – Η Θεωρία Δεσμού και ο Αντίκτυπός της στη Ζωή μας
Έχεις αναρωτηθεί ποτέ γιατί αντιδράς με συγκεκριμένο τρόπο στις σχέσεις σου; Ή γιατί ορισμένα συναισθήματα σε κατακλύζουν σε συγκεκριμένες καταστάσεις; Η απάντηση βρίσκεται συχνά βαθιά στις ρίζες της παιδικής μας ηλικίας, στον τρόπο που δεθήκαμε με τους πρώτους μας φροντιστές.
Ας εξερευνήσουμε μαζί την εμβληματική Θεωρία Δεσμού του John Bowlby και πώς τα πρώτα μας βιώματα καθορίζουν (σχεδόν) όλη μας τη ζωή – αλλά και πώς μπορούμε να αλλάξουμε την πορεία μας προς μια πιο ασφαλή και γεμάτη συναισθηματική ζωή!
Οι Αόρατες Ρίζες των Σχέσεών μας: Πώς η Παιδική Ηλικία Χαράσσει το Μονοπάτι της Ζωής
Από τη στιγμή που ερχόμαστε στον κόσμο, η ανάγκη για σύνδεση είναι ενστικτώδης. Ο ψυχολόγος John Bowlby, με την πρωτοποριακή Θεωρία Δεσμού, υποστήριξε ότι η ποιότητα των σχέσεων που αναπτύσσουμε ως βρέφη με τους γονείς ή τους βασικούς φροντιστές μας, επηρεάζει καθοριστικά την ψυχο-συναισθηματική μας ανάπτυξη και τον τρόπο που θα δημιουργήσουμε μελλοντικούς συναισθηματικούς δεσμούς.
Αυτή η τάση για «δέσμευση» είναι τόσο ισχυρή που όλα τα βρέφη προσπαθούν να «δεθούν», ανεξάρτητα από το αν ο φροντιστής ανταποκρίνεται πλήρως στις ανάγκες τους.
Ο Πρώτος Μας «Ασφαλής Λιμένας»: Τι Είναι η Θεωρία Δεσμού;
Φανταστείτε ένα μικρό παιδί που εξερευνά τον κόσμο. Για να το κάνει με ασφάλεια, χρειάζεται μια «ασφαλή βάση» – ένα πρόσωπο (συνήθως τη μητέρα) στο οποίο μπορεί να επιστρέψει όταν νιώσει φόβο, κούραση ή άγχος. Όταν το παιδί νιώθει αυτή την ασφάλεια, μπορεί να απομακρυνθεί και να εξερευνήσει το περιβάλλον του.
Η άμεση ανταπόκριση από το πρόσωπο φροντίδας και η ικανότητά του να μειώνει το άγχος και τον φόβο του παιδιού είναι καθοριστικής σημασίας για την ανάπτυξη ενός ασφαλούς δεσμού. Ένας τέτοιος δεσμός εξασφαλίζει τη συναισθηματική σχέση με τον φροντιστή και ταυτόχρονα δημιουργεί μια σταθερή βάση για την εξερεύνηση του κόσμου.
Πώς Διαμορφώνεται ο Εσωτερικός μας Χάρτης: Τα «Λειτουργικά Μοντέλα»
Καθώς το βρέφος αλληλεπιδρά με τον φροντιστή, αρχίζει να χτίζει σιγά-σιγά εσωτερικούς λειτουργικούς χάρτες (ή νοητικές αναπαραστάσεις) για:
- Τον εαυτό του: «Είμαι άξιος αγάπης και φροντίδας;»
- Τους άλλους: «Είναι το πρόσωπο αυτό συναισθηματικά διαθέσιμο και ανταποκρίνεται στις ανάγκες μου;»
- Τις μεταξύ τους σχέσεις: «Πώς λειτουργούν οι σχέσεις;»
Αυτοί οι «χάρτες» διαμορφώνονται περίπου μέχρι το τέλος του πρώτου έτους της ζωής μας. Είναι βαθιά συνδεδεμένοι με τα συναισθήματα και, επειδή βασίζονται στα πρώτα επικοινωνιακά μας βιώματα, αποτελούν τη βάση για τις προσδοκίες που θα έχουμε από τις μελλοντικές μας σχέσεις.
Το Βάρος του Αποχωρισμού και η Δύναμη της Αλλαγής
Ο Bowlby υποστήριξε ότι ο τύπος του δεσμού που σχηματίζεται στα πρώτα χρόνια της ζωής μας επηρεάζει καθοριστικά την ανάπτυξη της εμπιστοσύνης στον εαυτό και τους άλλους. Επίσης, διαμορφώνει την ευελιξία μας και τον τρόπο που αντιδρούμε σε αγχογόνες καταστάσεις.
Όταν αυτός ο αρχικός δεσμός διακόπτεται, η απώλεια της φιγούρας προσκόλλησης βιώνεται ως πραγματική απώλεια, προκαλώντας απελπισία και κατάθλιψη, ενώ η απειλή απώλειας προκαλεί έντονο άγχος.
Τα εσωτερικά αυτά μοντέλα είναι συνήθως δύσκολο να μεταβληθούν. Τείνουν να γενικεύονται σε όλους τους τύπους σχέσεων – από την εφηβεία μέχρι την ενήλικη ζωή. Ωστόσο, ο Bowlby άφησε ένα παράθυρο ανοιχτό: την πιθανότητα αλλαγής! Αυτή μπορεί να συμβεί μέσα από επανορθωτικές συναισθηματικές εμπειρίες, όπως αυτές που προκύπτουν από τη δημιουργία νέων, υγιών δεσμών προσκόλλησης.
Το να κατανοήσουμε τις ρίζες των δεσμών μας είναι το πρώτο βήμα για να δημιουργήσουμε πιο υγιείς σχέσεις και να ζήσουμε μια ζωή με μεγαλύτερη συναισθηματική ασφάλεια. Ακόμα κι αν το παρελθόν μας έχει «χρωματίσει» τα μοντέλα μας, η δύναμη της συνειδητής αλλαγής βρίσκεται στα χέρια μας.
Πηγές:
- Παξινός Θεόδωρος Ψυχολόγος MSc – Ψυχοθεραπευτής.
- Ευθυμίου, Κ. & Ευσταθίου, Γ. (2001). Διαταραχές της Σεξουαλικής Επιθυμίας και της Θεωρίας Προσκόλλησης. Ανήρ, 3, 111-114.
- Λαζαράτου, Ε. (2008). Άγχος Αποχωρισμού. Στο Β. Αλεβίζος (Επιμ.), Άγχος, Ιατρικές και Κοινωνικές Διαστάσεις, σελ. 389-402. Αθήνα: ΒΗΤΑ Ιατρικές Εκδόσεις.
- Παπανικολάου, Κ. & Ρόβλια, Τ. (1998). Θεωρία Προσκόλλησης: Ανασκόπηση Βιβλιογραφίας. Στο Γ. Μπουλουγούρης (Επιμ.), Θέματα Γνωσιακής και Συμπεριφοριστικής Θεραπείας, (Τόμος Β), σελ. 23-44. Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα.
- Pervin, L.A. & John, O.P. (2001). Θεωρίες Προσωπικότητας: Έρευνα και Εφαρμογές. Α. Αλεξανδροπούλου & Ε. Δασκαλοπούλου (μεταφρ.). Αθήνα: Εκδόσεις Τυποθύτω.
- Waters, E., Crowell, J., Elliott, M., Corcoran, D. & Treboux, D., (2002). Bowlby’s Secure base and Social/Personality Psychology of Attachment Styles: Work(s) in Progress. Attachment and Human Development, 4, 230-242.
