Στο σημερινό MindPost θα μιλήσουμε για το γιατί η ευτυχία δεν εξαρτάται μόνο από όσα κερδίζουμε, αλλά και από το πόσο ουσιαστικά συνδεόμαστε με τους ανθρώπους γύρω μας.
Αν μας ρωτούσαν τι χρειάζεται ένας άνθρωπος για να είναι πιο ευτυχισμένος, πολλοί θα σκεφτόμασταν αυθόρμητα την οικονομική ασφάλεια, ένα καλύτερο εισόδημα ή περισσότερες επιλογές. Και δεν θα είχαμε εντελώς άδικο. Τα χρήματα μπορούν να μειώσουν την ανασφάλεια, να καλύψουν βασικές ανάγκες και να μας δώσουν μεγαλύτερη ελευθερία κινήσεων.
Όμως ένα σύντομο βίντεο του Greater Good Science Center του UC Berkeley, με την καθηγήτρια Belinda Campos, θέτει ένα διαφορετικό ερώτημα: τι άλλο, πέρα από το εισόδημα, μπορεί να εξηγεί γιατί ορισμένες κοινωνίες αναφέρουν υψηλότερα επίπεδα ευτυχίας από όσα θα περιμέναμε με βάση την οικονομική τους κατάσταση;
Ευτυχία και σχέσεις: το «παράδοξο» της Λατινικής Αμερικής
Η Campos αναφέρεται σε ένα εύρημα που έχει απασχολήσει τη διαπολιτισμική έρευνα: σε αρκετές χώρες της Λατινικής Αμερικής, οι άνθρωποι εμφανίζουν συχνά υψηλότερα επίπεδα υποκειμενικής ευημερίας από εκείνα που θα προέβλεπε κανείς αν κοιτούσε μόνο οικονομικούς δείκτες.
Η ίδια προτείνει ότι ίσως το λάθος δεν βρίσκεται στα δεδομένα, αλλά στον τρόπο που συνηθίζουμε να ορίζουμε την ευτυχία. Σε κοινωνίες όπου η έμφαση δίνεται λιγότερο στο «εγώ» και περισσότερο στο «εμείς», οι στενές σχέσεις, η οικογένεια, η αλληλοϋποστήριξη και η παρουσία στις σημαντικές στιγμές των άλλων μπορούν να λειτουργούν ως βασικές πηγές νοήματος και θετικού συναισθήματος.
Με απλά λόγια, το να είσαι εκεί όταν ένας φίλος μετακομίζει, όταν ένας συγγενής αρρωσταίνει, σε μια γιορτή, σε μια δυσκολία ή απλώς σε ένα οικογενειακό τραπέζι, δεν είναι απαραίτητα «υποχρέωση» με την αρνητική έννοια. Σε πολλές κουλτούρες αποτελεί μέρος του τρόπου με τον οποίο ορίζεται η ίδια η σχέση.
Άρα τα χρήματα δεν φέρνουν την ευτυχία;
Η επιστημονικά ακριβής απάντηση είναι πιο σύνθετη. Τα χρήματα έχουν σημασία — ιδιαίτερα όταν λείπουν τα βασικά ή όταν η οικονομική πίεση δημιουργεί συνεχή ανασφάλεια.
Μάλιστα, μεγάλη μελέτη που δημοσιεύθηκε το 2023 στο Proceedings of the National Academy of Sciences έδειξε ότι, κατά μέσο όρο, η συναισθηματική ευημερία μπορεί να συνεχίζει να αυξάνεται μαζί με το εισόδημα και πέρα από τα επίπεδα που παλαιότερα θεωρούνταν «ταβάνι». Οι ερευνητές, όμως, υπογράμμισαν επίσης ότι αυτή η σχέση δεν είναι ίδια για όλους τους ανθρώπους και ότι το εισόδημα δεν εξηγεί από μόνο του την ανθρώπινη ευτυχία.
Αυτό είναι το σημείο που συχνά χάνεται στις απλουστευμένες συζητήσεις του τύπου «τα χρήματα αγοράζουν ή δεν αγοράζουν ευτυχία». Η ευημερία δεν είναι ένας μόνο δείκτης.
Η καλή ζωή έχει περισσότερες από μία διαστάσεις
Το Human Flourishing Program του Harvard αντιμετωπίζει την ανθρώπινη ευημερία ως ένα σύνολο διαφορετικών αλλά αλληλένδετων πεδίων: ευτυχία και ικανοποίηση από τη ζωή, σωματική και ψυχική υγεία, νόημα και σκοπός, χαρακτήρας και αξίες, στενές κοινωνικές σχέσεις, αλλά και οικονομική και υλική σταθερότητα.
Αυτή η προσέγγιση μας βοηθά να αποφύγουμε δύο άκρα. Από τη μία, να θεωρούμε ότι «αν έχεις χρήματα, είσαι καλά». Από την άλλη, να ρομαντικοποιούμε την οικονομική δυσκολία λέγοντας ότι «τα χρήματα δεν έχουν καμία σημασία».
Η πραγματικότητα είναι πιο ανθρώπινη: χρειαζόμαστε ασφάλεια, αλλά χρειαζόμαστε και ανθρώπους.
Γιατί οι σχέσεις φαίνεται να έχουν τόσο μεγάλη δύναμη;
Οι στενές και υποστηρικτικές σχέσεις δεν προσφέρουν μόνο ευχάριστες στιγμές. Μπορούν να λειτουργούν ως δίκτυο προστασίας όταν τα πράγματα δυσκολεύουν. Ένας άνθρωπος που νιώθει ότι έχει κάποιον να καλέσει, κάποιον που θα τον ακούσει ή κάποιον που θα εμφανιστεί όταν χρειαστεί, βιώνει διαφορετικά την πίεση της καθημερινότητας.
Η μακρόχρονη έρευνα γύρω από την ενήλικη ανάπτυξη έχει συνδέσει επανειλημμένα την ποιότητα των κοινωνικών σχέσεων με καλύτερη ψυχική και σωματική υγεία. Αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει να έχουμε δεκάδες φίλους. Η ποιότητα, η αμοιβαιότητα και η αίσθηση ότι μπορούμε να βασιστούμε σε κάποιους ανθρώπους έχουν μεγαλύτερη σημασία από τον αριθμό των κοινωνικών επαφών.
Η σχέση χρειάζεται παρουσία, όχι μόνο επικοινωνία
Σήμερα μπορούμε να στείλουμε μήνυμα σε κάποιον μέσα σε δευτερόλεπτα. Αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα ότι είμαστε περισσότερο συνδεδεμένοι.
Η ουσιαστική σχέση χτίζεται συνήθως μέσα από επαναλαμβανόμενες μικρές πράξεις: να θυμηθούμε κάτι σημαντικό για τον άλλον, να αφιερώσουμε χρόνο, να εμφανιστούμε όταν χρειάζεται, να ακούσουμε χωρίς να ετοιμάζουμε ταυτόχρονα την απάντησή μας, να δεχτούμε κάποιες φορές ότι δεν θα γίνουν όλα όπως μας βολεύουν.
Αυτό ακριβώς τονίζει και η Campos: σε ορισμένες κουλτούρες, η προσαρμογή στις ανάγκες των σημαντικών άλλων δεν βιώνεται τόσο ως θυσία του εαυτού, αλλά ως φυσικό μέρος της σχέσης.
Φυσικά, η φροντίδα των άλλων δεν σημαίνει ότι καταργούμε τα όριά μας ή ότι οφείλουμε να μένουμε σε σχέσεις που μας βλάπτουν. Η αμοιβαιότητα είναι το κλειδί. Μια υγιής σχέση δεν ζητά από έναν άνθρωπο να εξαφανιστεί για χάρη του άλλου· δημιουργεί χώρο ώστε και οι δύο να μπορούν να υπάρξουν.
Τελικά, τι αξίζει να μετράμε;
Ίσως το πιο ενδιαφέρον ερώτημα δεν είναι αν τα χρήματα μπορούν να μας κάνουν ευτυχισμένους, αλλά τι άλλο έχουμε αφήσει έξω από τον τρόπο με τον οποίο μετράμε μια καλή ζωή.
Το εισόδημα μπορεί να μας δώσει ασφάλεια και δυνατότητες. Δεν μπορεί, όμως, από μόνο του να δημιουργήσει έναν άνθρωπο που θα μας τηλεφωνήσει επειδή μας σκέφτηκε, μια σχέση στην οποία νιώθουμε ότι μας βλέπουν πραγματικά ή μια κοινότητα στην οποία αισθανόμαστε ότι ανήκουμε.
Και ίσως εκεί βρίσκεται το πιο χρήσιμο μήνυμα του βίντεο του Berkeley: η ευτυχία δεν είναι αποκλειστικά ατομικό επίτευγμα. Σε μεγάλο βαθμό, χτίζεται ανάμεσα στους ανθρώπους.
Πηγές
- Greater Good Science Center, UC Berkeley – What Makes Us Happier Than Money?
- Killingsworth, M. A., Kahneman, D., & Mellers, B. (2023). Income and emotional well-being: A conflict resolved. PNAS.
- Harvard Human Flourishing Program – Our Flourishing Measure
- Harvard Medical School – The Science of Fostering Happiness and Health Span
