Written by: Αργύρης Σ. Μάρδας • 17/12/2025• Απόψεις Επιλεγμένα

Μήπως μας τελείωσε η ελληνική ανθρωπιά;

Στο σημερινό MindPost θα μιλήσουμε για το αν η ελληνική ανθρωπιά χάνεται μέσα σε μια εποχή όπου το bullying παρουσιάζεται ως πιο σημαντικό από τη δικαιοσύνη και η δύναμη και η επιβολή αντικαθιστά σταδιακά την ενσυναίσθηση στη ζωή μας αλλά και στο έθνος μας.

Η πολιτισμική μετατόπιση που άλλαξε τον παγκόσμιο χάρτη των αξιών

Για περίπου μισό αιώνα οι Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής καλλιέργησε μια εικόνα “ηθικής υπευθυνότητας”. Χτίστηκε μια ολόκληρη παγκόσμια κουλτούρα που προέβαλε τη δημοκρατία, τη δικαιοσύνη, την προστασία του αδύναμου και την ανάγκη να υπάρχει όριο στη βία και την αυθαιρεσία. Η εικόνα αυτή ενισχύθηκε μέσα από τον κινηματογράφο, τη μαζική κουλτούρα και τον τρόπο που αφηγούνταν ο δυτικός κόσμος τον εαυτό του: ως τον «καλό» της ιστορίας.

ποιος είναι πια το πρότυπο; ποιος είναι ο “καλός” της ιστορίας;

Ωστόσο τις τελευταίες δεκαετίες συμβαίνει μια σημαντική μετατόπιση. Το αφήγημα της δικαιοσύνης υποχωρεί και στη θέση του εμφανίζεται ένα νέο πρότυπο: η εξύμνηση της ισχύος, το πολιτικό (ή εθνικό bullying), η λογική ότι «ο δυνατός επιβάλει». Η αλλαγή αυτή δεν είναι ρητορική. Είναι πολιτισμική. Και επειδή οι παγκόσμιες κουλτούρες λειτουργούν σαν κύματα, το νέο αυτό πρότυπο διαχέεται σταδιακά μέσα στις κοινωνίες.

Η Ελλάδα ανάμεσα στην κούραση και την αντιγραφή ξένων προτύπων

Η ελληνική κοινωνία δεν έμεινε ανεπηρέαστη. Για πολλά χρόνια είχαμε ισχυρή την αίσθηση ότι «η ανθρωπιά είναι δική μας αξία». Η φιλοξενία, η αλληλεγγύη, η ευαισθησία απέναντι στο άδικο, η διάθεση να σταθούμε δίπλα στον διπλανό δεν ήταν απλώς χαρακτηριστικά. Ήταν μέρος της συλλογικής ταυτότητας.

Όμως τα τελευταία είκοσι χρόνια η Ελλάδα έχει περάσει διαδοχικές κρίσεις που εξάντλησαν την ψυχική αντοχή της κοινωνίας. Η οικονομική ανασφάλεια, η διάλυση της εμπιστοσύνης στους θεσμούς, η διαρκής πολωτική ρητορική και η ένταση των κοινωνικών δικτύων δημιούργησαν ένα περιβάλλον όπου η καχυποψία γίνεται καθημερινότητα.

Μέσα σε αυτήν την κούραση εισβάλλει και το νέο παγκόσμιο πρότυπο της επιθετικότητας. Η ιδέα ότι για να επιβιώσεις πρέπει να σκληρύνεις. Ότι η ευγένεια είναι αδυναμία. Ότι η κατανόηση κοστίζει. Ότι το να νοιάζεσαι δεν συμφέρει.

Ότι αν είσαι αδύναμος, κινδυνεύεις.

Αυτή η λογική, που κάποτε θεωρούσαμε ξένη προς την ελληνική ιδιοσυγκρασία, αρχίζει να ενσωματώνεται σχεδόν μηχανικά στην καθημερινότητα. Στο πώς μιλάμε, στο πώς σχολιάζουμε, στο πώς οδηγούμε, στο πώς αντιλαμβανόμαστε τον «άλλο».

Μια κοινωνιολογική ερμηνεία: όταν η ανθρωπιά συρρικνώνεται για λόγους επιβίωσης

Η ανθρωπιά δεν χάνεται γιατί οι άνθρωποι γίνονται ξαφνικά χειρότεροι. Χάνεται γιατί οι συνθήκες τούς ωθούν να λειτουργούν με όρους άμυνας. Σύμφωνα με τη σύγχρονη κοινωνιολογία, οι κοινωνίες σε παρατεταμένη κρίση τείνουν να εγκαταλείπουν τις αξίες συνεργασίας και να υιοθετούν αξίες προστασίας του εαυτού.

Η ανασφάλεια μειώνει την αντοχή στη διαφορά και αυξάνει την ανοχή στη σκληρότητα. Η κουρασμένη κοινωνία δεν είναι απάνθρωπη. Είναι εξαντλημένη. Και μια εξαντλημένη κοινωνία είναι ευάλωτη στην ιδέα ότι «ο δυνατός επιβιώνει».

Όταν αυτό το αφήγημα κυριαρχήσει διεθνώς, γίνεται εύκολο να το δεχθεί και ο απλός πολίτης. Κανείς δεν θέλει να είναι ο αδύναμος κρίκος. Έτσι χάνεται σιγά-σιγά το μέτρο. Χάνεται η διάθεση να δώσεις. Χάνεται το αυτονόητο ενδιαφέρον για τον διπλανό.

Μήπως όμως δεν τελείωσε – απλώς αποσύρθηκε;

Υπάρχει όμως μια υπόγεια αντίφαση. Παρότι η ελληνική κοινωνία μοιάζει πιο σκληρή, σε ατομικό επίπεδο η ανθρωπιά συνεχίζει να εκδηλώνεται καθημερινά. Υπάρχουν άνθρωποι που σταματούν στον δρόμο για να βοηθήσουν, γείτονες που στηρίζουν ο ένας τον άλλον, δάσκαλοι που προσφέρουν πολύ περισσότερα από όσα «οφείλουν», κοινότητες που κινητοποιούνται όταν κάποιος χρειάζεται βοήθεια. Η ανθρωπιά δεν εξαφανίστηκε. Απλώς δεν είναι πια οργανωμένη σε συλλογικό αφήγημα. Δεν είναι ο κυρίαρχος τρόπος με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε την κοινωνία. Είναι διάσπαρτη, σιωπηλή, λιγότερο ορατή. Και αυτή είναι ίσως η μεγαλύτερη απώλεια: όχι ότι η ανθρωπιά τελείωσε, αλλά ότι σταμάτησε να αποτελεί κοινωνικό πρότυπο.

Τι σημαίνει αυτό για το αύριο;

Το ερώτημα «μήπως τελείωσε η ελληνική ανθρωπιά» δεν είναι προφητεία ούτε απαισιόδοξη διαπίστωση. Είναι ένας καθρέφτης. Μια υπενθύμιση ότι οι αξίες δεν χάνονται από τη μία μέρα στην άλλη, αλλά διαβρώνονται όταν παύουν να θεωρούνται σημαντικές. Αν κάτι χρειάζεται σήμερα η ελληνική κοινωνία δεν είναι επιστροφή σε ένα παρελθόν ιδεαλιστικό, αλλά συνειδητή επιλογή ενός μέλλοντος πιο ανθρώπινου. Η ανθρωπιά δεν είναι χαρακτηριστικό που κληρονομείται. Είναι πράξη που επαναλαμβάνεται. Κάθε μέρα. Σε μικρές αποφάσεις. Στον τρόπο που μιλάμε. Στον τρόπο που διαφωνούμε. Στο πώς φερόμαστε σε αυτούς που δεν μπορούν να μας ανταποδώσουν το παραμικρό. Η κοινωνία δεν αλλάζει από τα αφηγήματα των μεγάλων δυνάμεων. Αλλάζει από τη συνέπεια των μικρών πράξεων.